گويند : زجاج با اين كار منزلتى بزرگ پيدا كرد ، و براى او جيرهء در نديمان ، و جيرة در فقها ، و جيرهء در علما ، مقرر گرديد كه ( در حدود ) سيصد دينار بود . زجاج در روز جمعه يازده روز مانده به آخر جمادى الآخر سال سيصد و ده وفات يافت . و اين كتابها از اوست : كتاب ما فسره من جامع النطق . كتاب معانى القرآن . كتاب الاشتقاق . كتاب القوافى . كتاب العروض . كتاب الفرق . كتاب خلق الانسان . كتاب خلق الفرس . كتاب مختصر نحو . كتاب فعلت و افعلت . كتاب ما ينصرف و ما لا ينصرف . كتاب شرح ابيات سيبويه . كتاب النوادر . اخبار ابن دريد ابو الحسين « 1 » دريدى كه از غلامان و خاصان ابن دريد بود ( به من ) گفت : كه خود ابو بكر رحمه اللّه مىگفت ، در بصره ، كوچه صالح ، سال دويست و بيست و سه به دنيا آمده است . و او ابو بكر بن محمد بن حسن بن دريد بن عتاهية بن حشم بن حسن بن حمامى - منسوب بدهكدهء از نواحى عمان بنام حماما - بن جرو بن واسع بن وهب بن سلمة بن جشم « 2 » بن حاضر بن حشم بن ظالم بن حاضر بن اسد بن عدى بن عمرو بن مالك بن فهم بن غانم بن دوس بن عدنان بن عبد اللّه بن زهر بن كعب بن حرث بن عبد اللّه بن مالك بن ازد بن غوث ، است كه در بصره بود ، بعد بعمان رفته و در آنجا اقامت نمود ، بعد بجزيرهء ابن عماره « 3 » رفت و مدتى در آنجا مانده . سپس بفارس رفته و آنجا اقامت كرد ، و بعد ببغداد رفته و در آنجا رحل اقامت انداخت . و لغت و اشعار عرب را مىدانست . قرائتش بر علماء بصره مانند : ابو حاتم ، و رياشى ، و توزى ، و زيادى ، بوده و از آنان آموخته ، و از عموى خود حسين « 4 » بن محمد كتاب مسالمات الاشراف را روايت كرده است ، و در سال سيصد و بيست و يك در بغداد وفات يافت ، و در طرف شرق گورستان معروف بعباسيه پشت سوق السلاح « 5 » به خاك سپرده شد . و اين كتابها از اوست : كتاب الجمهرة فى علم اللغة . اين كتاب را نسخه‌هائى گوناگون ، با زيادت و نقصان فراوانى است . زيرا در فارس آن را املا كرد و در بغداد آن را از حفظ املا نموده ، و براى همين اختلاف در املا ، زيادتى و كمى در آن پيدا شده است . و آنكه در فارس املا كرد ، نشانهء دارد كه از آغاز كتاب دانسته مىشود « 6 » و نسخه تمام و درستى « 7 » است كه مورد اتكاء همه بود . و آخرين نسخه كه از تمام نسخه‌ها تصحيح گرديده ، نسخه ابو الفتح عبد اللّه « 8 » بن احمد نحوى است . براى آنكه از چندين نسخه جمع‌آورى شده و

--> ( 1 ) ف ( ابو الحسن ) . ( 2 ) ف ( حشم ) . ( 3 ) جزيره ابن عماره همان جزيره ابن عمرو است كه در شهر ماردين در استان ديار بكر قرار دارد ( قاموس الاعلام تركى ) . ( 4 ) ف ( المحسن ) . ( 5 ) يكى از جاهاى بغداد است ( دليل خارطه بغداد ص 149 ) ( 6 ) ف ( املاء بفارس على غلامه تعلم من ) جب ( املاء بفارس غلامة يعلم من ) . ( 7 ) ف ( و الثانيه ) جب ( و التامة ) . ( 8 ) ف ( عبيد اللّه ) .